Quai bị ở trẻ là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị gây ra, thường đặc trưng bởi tình trạng sưng đau tuyến nước bọt mang tai. Phần lớn trẻ hồi phục trong khoảng 1–2 tuần, nhưng vẫn cần theo dõi biến chứng và hạn chế lây nhiễm. Cùng Sakura Schools tìm hiểu cách nhận biết và chăm sóc phù hợp.
Triệu chứng nhận biết
Triệu chứng quai bị có thể từ nhẹ đến rõ rệt. Một số trẻ thậm chí chỉ có biểu hiện giống cảm cúm nhẹ trước khi tuyến mang tai bắt đầu sưng.
- Giai đoạn khởi phát: Trẻ có thể sốt, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ, chán ăn hoặc đau quanh vùng tai và hàm. Mức độ sốt khác nhau giữa từng trẻ.
- Giai đoạn toàn phát: Tuyến mang tai bắt đầu sưng và đau, khiến vùng má – dưới tai phồng lên. Trẻ có thể đau hơn khi há miệng, nhai hoặc nuốt.
Tuyến mang tai có thể sưng một hoặc hai bên. Một bên cũng có thể sưng trước rồi bên còn lại mới xuất hiện sau đó.
Dấu hiệu quai bị ở trẻ thường gặp
Quai bị thường có một số triệu chứng toàn thân trước hoặc đồng thời với tình trạng sưng tuyến nước bọt. Cha mẹ nên quan sát diễn biến thay vì chỉ dựa vào hình dạng khuôn mặt.
- Sốt: Có thể xuất hiện trước khi tuyến mang tai sưng.
- Mệt mỏi: Trẻ ít hoạt động, uể oải hơn bình thường.
- Đau đầu: Có thể xuất hiện trong những ngày đầu.
- Đau cơ: Trẻ có thể cảm thấy đau nhức hoặc khó chịu toàn thân.
- Chán ăn: Trẻ ăn ít hơn do mệt hoặc đau khi nhai.
- Đau vùng hàm: Đau quanh tai hoặc góc hàm, nhất là khi cử động.
- Đau khi nhai hoặc nuốt: Do tuyến nước bọt bị sưng và nhạy cảm.
- Sưng vùng má và dưới tai: Đây là biểu hiện điển hình của viêm tuyến mang tai.
- Có thể chỉ sưng một bên: Khoảng 25% trường hợp viêm tuyến mang tai do quai bị chỉ sưng một bên.
Triệu chứng thường xuất hiện sau khoảng 12–25 ngày kể từ khi nhiễm virus, với thời gian ủ bệnh trung bình khoảng 16–18 ngày.
Phân biệt sưng do quai bị với một số nguyên nhân khác
Sưng vùng má hoặc dưới hàm không đồng nghĩa chắc chắn với quai bị. Một số tình trạng khác cũng có thể gây biểu hiện tương tự.
- Sưng hạch vùng cổ: Thường tạo khối sưng khu trú ở vùng hạch.
- Viêm tuyến nước bọt do nguyên nhân khác: Có thể gây đau và sưng tương tự.
- Vấn đề răng miệng: Nhiễm trùng răng hoặc mô quanh răng có thể làm sưng vùng hàm.
- Viêm nhiễm vùng hàm mặt: Một số tình trạng cũng gây đau, sưng hoặc biến dạng vùng má.
Nếu trẻ sưng rõ, đau nhiều hoặc cha mẹ không xác định được nguyên nhân, nên đưa trẻ đi khám thay vì tự chẩn đoán qua hình ảnh.
Khả năng lây nhiễm và thời gian diễn tiến của quai bị
Quai bị có khả năng lây từ người sang người. Hiểu rõ đường lây, thời gian ủ bệnh và thời điểm cần nghỉ học giúp hạn chế virus lan sang trẻ khác.
Đường lây của bệnh quai bị
Virus quai bị lây chủ yếu qua nước bọt và giọt bắn đường hô hấp, đặc biệt khi tiếp xúc gần với người mắc bệnh.
Trong gia đình nên:
- Hạn chế tiếp xúc gần giữa trẻ mắc bệnh với người khác.
- Không dùng chung cốc, thìa, khăn hoặc dụng cụ ăn uống.
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng.
- Che miệng khi ho hoặc hắt hơi.
- Vệ sinh các bề mặt thường xuyên tiếp xúc.
- Cho trẻ ở nhà trong thời gian cần hạn chế lây nhiễm.
Thời gian ủ bệnh, sưng và hồi phục
- Thời gian ủ bệnh: Khoảng 12–25 ngày, trung bình 16–18 ngày.
- Giai đoạn lây mạnh: Virus được xem là có khả năng lây từ khoảng 2 ngày trước đến 5 ngày sau khi bắt đầu sưng tuyến mang tai.
- Thời gian sưng: Trung bình khoảng 5 ngày và phần lớn giảm rõ trong khoảng 10 ngày.
- Thời gian hồi phục: Đa số người mắc quai bị hồi phục hoàn toàn trong khoảng 2 tuần.
CDC và NHS khuyến cáo trẻ nên nghỉ học và hạn chế tiếp xúc ít nhất 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng tuyến mang tai.
Cách chăm sóc trẻ bị quai bị tại nhà
Quai bị do virus gây ra nên việc chăm sóc chủ yếu nhằm giúp trẻ nghỉ ngơi, giảm khó chịu và theo dõi diễn biến. Cha mẹ không nên tự điều trị bằng thuốc khi chưa có hướng dẫn phù hợp.
- Cho trẻ nghỉ ngơi: Hạn chế hoạt động quá sức trong thời gian sốt và mệt.
- Bổ sung đủ nước: Cho trẻ uống nước thường xuyên để hạn chế mất nước.
- Chọn thức ăn mềm: Ưu tiên món dễ nhai và dễ nuốt nếu vùng hàm đau.
- Theo dõi nhiệt độ: Ghi nhận tình trạng sốt và diễn biến sưng tuyến mang tai.
- Giữ vệ sinh cá nhân: Rửa tay và không dùng chung vật dụng.
- Hạn chế tiếp xúc: Giữ trẻ ở nhà trong giai đoạn có khả năng lây.
- Không tự dùng kháng sinh: Kháng sinh không điều trị được virus quai bị.
- Không tự dùng thuốc cho trẻ: Thuốc giảm đau, hạ sốt hoặc sản phẩm khác nên được sử dụng phù hợp với độ tuổi và hướng dẫn chuyên môn.
⚠️ NHS lưu ý không dùng aspirin cho trẻ dưới 16 tuổi.
Ăn uống và sinh hoạt trong thời gian mắc bệnh
Khi tuyến mang tai sưng đau, việc nhai có thể khiến trẻ khó chịu. Cha mẹ nên ưu tiên khẩu phần dễ ăn nhưng vẫn đảm bảo nước và năng lượng.
- Cháo, súp và thức ăn mềm: Giúp trẻ dễ nhai, nuốt hơn.
- Chia nhỏ bữa: Phù hợp khi trẻ mệt hoặc chán ăn.
- Uống nước thường xuyên: Không nên để trẻ chờ đến khi quá khát.
- Ăn đa dạng trong khả năng: Không cần kiêng quá nhiều thực phẩm nếu không có chỉ định riêng.
Một số quan niệm như phải tuyệt đối kiêng nước, không được tắm hoặc phải kiêng gió hoàn toàn không nên được áp dụng máy móc. Điều quan trọng là giữ trẻ sạch sẽ, thoải mái và tránh để cơ thể quá nóng hoặc quá lạnh.
Biến chứng quai bị cần được theo dõi
Phần lớn trường hợp quai bị diễn tiến nhẹ và hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, bệnh vẫn có thể gây biến chứng, đặc biệt ở người lớn hoặc trẻ đã bước vào tuổi dậy thì.
Các biến chứng có thể gồm:
- Viêm tinh hoàn: Chủ yếu gặp ở nam giới sau tuổi dậy thì.
- Viêm buồng trứng: Có thể gặp ở nữ giới tuổi vị thành niên hoặc trưởng thành.
- Viêm tụy: Có thể gây đau bụng, buồn nôn hoặc nôn.
- Viêm màng não: Liên quan đến tình trạng viêm màng bao quanh não và tủy sống.
- Viêm não: Hiếm nhưng có thể nghiêm trọng.
- Ảnh hưởng thính lực: Mất thính lực tạm thời hoặc vĩnh viễn đã được ghi nhận nhưng hiếm.
Không nên đồng nhất quai bị với vô sinh. CDC cho biết viêm tinh hoàn do quai bị có thể làm teo tinh hoàn hoặc giảm khả năng sinh sản, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy nó chắc chắn gây vô sinh vĩnh viễn.
Dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám sớm
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu tình trạng bệnh nặng lên hoặc xuất hiện những dấu hiệu bất thường như:
- Sốt cao hoặc sốt kéo dài.
- Đau đầu nhiều.
- Nôn nhiều hoặc liên tục.
- Lơ mơ, phản ứng bất thường.
- Đau bụng dữ dội.
- Bé trai đau hoặc sưng tinh hoàn.
- Trẻ uống kém hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Triệu chứng ngày càng nặng thay vì cải thiện.
Đặc biệt, các biểu hiện liên quan đến thần kinh, đau bụng dữ dội hoặc sưng đau tinh hoàn không nên chỉ tiếp tục theo dõi tại nhà.
Phòng bệnh quai bị cho trẻ
Tiêm chủng là biện pháp quan trọng giúp phòng bệnh quai bị. Vaccine quai bị thường được sử dụng trong vaccine phối hợp MMR – sởi, quai bị và rubella.
- Kiểm tra lịch sử tiêm chủng: Cha mẹ nên xem trẻ đã được tiêm vaccine có thành phần quai bị hay chưa.
- Tiêm theo lịch phù hợp: Trao đổi với cơ sở tiêm chủng hoặc bác sĩ nếu lịch tiêm chưa đầy đủ.
- Vaccine không bảo vệ tuyệt đối: Người đã tiêm vẫn có thể mắc quai bị khi phơi nhiễm.
- Bệnh thường nhẹ hơn sau tiêm: CDC ghi nhận người đã tiêm vaccine thường có triệu chứng nhẹ hơn và ít biến chứng hơn.
- Duy trì vệ sinh hô hấp: Rửa tay, che miệng khi ho và hạn chế dùng chung vật dụng cá nhân.
Sai lầm thường gặp khi chăm sóc trẻ bị quai bị
Một số cách xử lý theo kinh nghiệm có thể khiến cha mẹ bỏ sót nguyên nhân hoặc dấu hiệu bất thường.
- Tự chẩn đoán chỉ dựa vào sưng má: Sưng vùng má, cổ hoặc hàm còn có thể do nhiều nguyên nhân khác.
- Tự cho trẻ dùng kháng sinh: Quai bị do virus nên kháng sinh không điều trị nguyên nhân bệnh.
- Kiêng ăn uống quá mức: Có thể khiến trẻ thiếu nước và năng lượng trong giai đoạn đang mệt.
- Cho trẻ đi học quá sớm: Nên nghỉ học ít nhất 5 ngày từ khi bắt đầu sưng tuyến mang tai.
- Chỉ theo dõi vùng má: Cần chú ý cả sốt, đau đầu, đau bụng, nôn và các biểu hiện toàn thân.
- Quá lo về nguy cơ vô sinh: Quan trọng hơn là theo dõi dấu hiệu viêm tinh hoàn và đưa trẻ đi khám khi có bất thường.
Câu hỏi thường gặp về quai bị ở trẻ?
Quai bị ở trẻ thường có thể hồi phục tốt, nhưng thời gian và mức độ biểu hiện khác nhau giữa từng trường hợp. Dưới đây là những vấn đề phụ huynh thường quan tâm.
Quai bị ở trẻ thường bao lâu thì khỏi?
Đa số người mắc quai bị hồi phục hoàn toàn trong khoảng 2 tuần. Tình trạng sưng tuyến mang tai thường giảm dần trước đó, nhưng thời gian cụ thể có thể khác nhau giữa từng trẻ.
Trẻ bị quai bị có thể chỉ sưng một bên má không?
Có. Quai bị có thể gây sưng một hoặc hai tuyến mang tai. CDC ghi nhận khoảng 25% người bị viêm tuyến mang tai do quai bị chỉ sưng một bên.
Quai bị ở bé trai có gây vô sinh không?
Không thể khẳng định bé trai mắc quai bị sẽ bị vô sinh. Viêm tinh hoàn chủ yếu là biến chứng ở nam giới sau tuổi dậy thì, và CDC cho biết chưa có bằng chứng khẳng định viêm tinh hoàn do quai bị chắc chắn gây vô sinh vĩnh viễn.
Trẻ đã tiêm vaccine vẫn có thể mắc quai bị không?
Có. Vaccine MMR không ngăn được mọi trường hợp mắc bệnh. Tuy nhiên, người đã được tiêm thường có triệu chứng nhẹ hơn và ít gặp biến chứng hơn so với người chưa được bảo vệ đầy đủ.
Nếu nghi ngờ trẻ mắc quai bị, cha mẹ nên cho trẻ nghỉ học, hạn chế tiếp xúc và theo dõi các dấu hiệu bất thường. Khi trẻ sốt kéo dài, đau đầu nhiều, nôn, đau bụng, lơ mơ hoặc sưng đau tinh hoàn, cần đưa trẻ đi khám thay vì tiếp tục tự chăm sóc tại nhà.
