Thấy con lắc đầu liên tục khi chơi hoặc lúc ngủ thường khiến bố mẹ lo lắng liệu bé có bị thiếu chất hay ảnh hưởng thần kinh. Tuy nhiên, đây là hành vi rất phổ biến và đa phần vô hại ở trẻ dưới 1 tuổi. Bố mẹ cần nắm rõ các nguyên nhân dưới đây để phân biệt đâu là sinh lý bình thường, đâu là dấu hiệu cần đi khám..
8 nguyên nhân trẻ hay lắc đầu
Để bố mẹ dễ hình dung, chúng ta sẽ đi từ những nguyên nhân đơn giản, vô hại nhất đến những vấn đề cần lưu tâm hơn. Thực tế, khoảng 80% lý do khiến trẻ lắc đầu nằm ở nhóm “bình thường”.
1. Trẻ lắc đầu để tự ru ngủ
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường có những chuyển động lặp đi lặp lại nhịp nhàng (rhythmic movement) để tự xoa dịu bản thân và đưa mình vào giấc ngủ. Hành động lắc đầu qua lại khi đang thiu thiu ngủ cũng giống như việc người lớn hay rung đùi hoặc lắc lư chân. Đây là một kỹ năng tự trấn an (self-soothing) tích cực.
2. Lắc đầu khi mọc răng
Giai đoạn 5-7 tháng tuổi, những chiếc răng sữa đầu tiên nhú lên khiến nướu bé sưng đau. Vì các dây thần kinh ở nướu, tai và mũi thông nhau, cơn đau từ nướu có thể lan lên tai, gây cảm giác ngứa ngáy hoặc khó chịu sâu bên trong. Bé lắc đầu là phản xạ tự nhiên để cố gắng “rũ bỏ” cảm giác khó chịu này.
Mẹo nhỏ: Nếu bé lắc đầu kèm chảy dãi và hay cắn đồ vật, hãy thử cho bé dùng vòng gặm nướu lạnh.
3. Lắc đầu do ngứa tai – viêm tai giữa
Nếu bé lắc đầu liên tục kèm theo hay đưa tay lên gãi tai, kéo vành tai, hoặc khóc thét khi đặt nằm xuống, bố mẹ cần nghĩ ngay đến viêm tai giữa. Áp lực dịch trong tai giữa khiến bé mất thăng bằng và đau đớn, nên bé lắc đầu để giảm bớt áp lực này.
Lưu ý: Tuyệt đối không tự ý dùng tăm bông ngoáy sâu vào tai bé.
4. Thiếu canxi – vitamin D
Mặc dù không phải tất cả trẻ lắc đầu đều do thiếu chất, nhưng thiếu Vitamin D và Canxi (gây còi xương) có thể khiến bé bị kích thích thần kinh, ngủ không ngon giấc, hay giật mình và ra mồ hôi trộm (đổ mồ hôi đầu). Sự bứt rứt này dẫn đến việc bé hay lắc đầu cọ xát vào gối để giảm ngứa và khó chịu (dẫn đến rụng tóc vành khăn).
5. Lắc đầu khi hứng thú – phản ứng âm thanh
Khi nghe một bài nhạc vui nhộn hoặc giọng nói hào hứng của mẹ, bé có thể lắc đầu lư lắc lư theo nhịp. Đây là phản ứng “phản hồi kích thích” rất đáng yêu, cho thấy thính giác và khả năng cảm thụ của bé đang phát triển tốt.
6. Lắc đầu để thu hút sự chú ý của bố mẹ
Trẻ con học rất nhanh. Nếu lần đầu bé lắc đầu và thấy cả nhà cười ồ lên, vỗ tay cổ vũ, bé sẽ hiểu rằng: “À, làm thế này bố mẹ sẽ vui và chú ý đến mình”. Từ đó, bé sẽ lặp lại hành động này như một trò chơi giao tiếp.
7. Lắc đầu do quá kích thích hoặc buồn ngủ
Khi bé chơi quá nhiều, mệt mỏi nhưng chưa ngủ được (overtired), hệ thần kinh non nớt bị quá tải. Bé lắc đầu mạnh là cách để “xả” bớt năng lượng thừa hoặc cố gắng kiểm soát lại cảm xúc của mình.
8. Lắc đầu liên quan thần kinh / phát triển (hiếm gặp)
Đây là nguyên nhân bố mẹ lo lắng nhất (tự kỷ, chậm phát triển). Tuy nhiên, trường hợp này rất hiếm khi chỉ có duy nhất biểu hiện lắc đầu. Nó thường đi kèm với việc trẻ không giao tiếp mắt, không phản ứng khi gọi tên, chậm nói và kém tương tác xã hội.
Dấu hiệu trẻ hay lắc đầu bình thường và bất thường
Để tránh “đoán già đoán non”, bố mẹ hãy tham khảo bảng so sánh dưới đây:
| Đặc điểm | Dấu hiệu BÌNH THƯỜNG | Dấu hiệu BẤT THƯỜNG |
| Thời điểm | Khi ngủ, khi chơi vui, khi nghe nhạc. | Lắc đầu vô thức mọi lúc mọi nơi. |
| Thái độ | Bé vui vẻ, cười đùa hoặc thiu thiu ngủ. | Bé cáu gắt, khóc thét, hoặc lờ đờ. |
| Giao tiếp | Vẫn nhìn mắt bố mẹ, hóng chuyện. | Không giao tiếp mắt, gọi không quay lại. |
| Sức khỏe | Ăn ngủ bình thường, không sốt. | Sốt, bỏ bú, nôn trớ, gãi tai. |
| Cường độ | Lắc nhẹ nhàng, dừng lại khi bị phân tâm. | Lắc mạnh, đập đầu vào cũi/tường. |
7 Dấu hiệu báo động phải đi khám ngay
Dù phần lớn hành vi lắc đầu là bình thường, nhưng “cẩn tắc vô áy náy”. Bố mẹ cần đưa bé đến bệnh viện ngay lập tức nếu thấy hành vi lắc đầu đi kèm với 1 trong 7 dấu hiệu nguy hiểm sau:
- Sốt cao: Bé sốt trên 38.5 độ C, đây thường là dấu hiệu của nhiễm trùng cấp tính (như viêm tai giữa hoặc nguy hiểm hơn là viêm màng não).
- Nôn ói liên tục: Bé nôn vọt nhiều lần trong ngày mà không rõ nguyên nhân (không phải do ăn quá no).
- Quấy khóc dai dẳng: Bé khóc thét từng cơn, dỗ mãi không nín, đặc biệt khóc to hơn khi được đặt nằm xuống (do áp lực tai tăng lên).
- Chảy mủ/dịch ở tai: Quan sát thấy có dịch vàng hoặc mủ chảy ra từ ống tai, đôi khi có mùi hôi. Đây là dấu hiệu rõ ràng của viêm tai giữa vỡ mủ hoặc viêm ống tai ngoài.
- Lắc đầu đập vào vật cứng: Bé có hành vi tự làm đau bản thân như cố tình đập đầu vào tường, thành giường liên tục và mạnh bạo.
- Mắt lờ đờ/Co giật: Bé có biểu hiện không tỉnh táo, mắt nhìn vô hồn hoặc xuất hiện cơn co giật, co cứng tay chân. Đây là các dấu hiệu thần kinh cực kỳ nguy hiểm.
- Không phản ứng với âm thanh: Bé lắc đầu nhưng hoàn toàn không giật mình hay quay lại khi có tiếng động lớn (nghi ngờ bé bị giảm thính lực hoặc điếc).
Cách xử lý theo từng nguyên nhân
Thay vì cấm đoán hay giữ chặt đầu bé (điều này có thể làm bé sợ), bố mẹ hãy xử lý dựa trên nguyên nhân gốc rễ:
1. Nếu nghi ngứa tai / viêm tai giữa
Quan sát kỹ vành tai và ống tai ngoài. Dùng khăn mềm lau sạch vành tai. Tuyệt đối không chọc ngoáy sâu. Nếu bé sốt và quấy khóc nhiều, hãy đưa đến bác sĩ Tai Mũi Họng để nội soi kiểm tra.
2. Nếu trẻ mọc răng
Massage nhẹ nhàng nướu cho bé bằng ngón tay sạch hoặc gạc rơ lưỡi lạnh. Cung cấp đồ chơi gặm nướu để bé giải tỏa cơn ngứa. Hành vi lắc đầu sẽ tự hết khi răng nhú lên hẳn.
3. Nếu thiếu vitamin D – canxi
Đảm bảo bé được bổ sung Vitamin D3 dự phòng (thường là 400IU/ngày cho trẻ dưới 1 tuổi) theo khuyến cáo y tế. Tắm nắng sớm và bổ sung thực phẩm giàu canxi (tôm, cua, phô mai) nếu bé đã ăn dặm. Không tự ý uống canxi liều cao khi chưa xét nghiệm máu.
4. Nếu trẻ quá kích thích trước khi ngủ
Thiết lập thói quen ngủ (wind-down routine): Tắt tivi, giảm ánh sáng, mở nhạc trắng nhẹ nhàng và massage cho bé 15 phút trước khi ngủ. Không nô đùa quá mạnh sát giờ đi ngủ.
5. Nếu trẻ lắc đầu để thu hút sự chú ý
Nếu bé lắc đầu quá nhiều thành thói quen xấu, bố mẹ hãy giảm bớt sự hưởng ứng (không cười, không vỗ tay). Thay vào đó, hãy khuyến khích và khen ngợi khi bé làm các động tác khác như vẫy tay, hôn gió.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Nếu các biện pháp xử lý tại nhà không hiệu quả hoặc bố mẹ vẫn cảm thấy bất an về hành vi của con, hãy đưa trẻ đến các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán chính xác. Tùy vào các dấu hiệu đi kèm, bố mẹ có thể lựa chọn chuyên khoa phù hợp:
- Khoa Tai Mũi Họng: Khi nghi ngờ bé bị viêm tai giữa (hay dụi tai), có dị vật rơi vào tai hoặc phản ứng kém với âm thanh (nghe kém).
- Khoa Nhi tổng quát: Khi bé có các dấu hiệu toàn thân đi kèm như sốt cao, nôn trớ, rụng tóc vành khăn (còi xương) hoặc suy dinh dưỡng.
- Khoa Tâm lý – Phát triển: Khi bé đã trên 12 tháng tuổi nhưng vẫn lắc đầu liên tục, kèm theo các dấu hiệu chậm phát triển như: chậm nói, chậm đi, không giao tiếp mắt, ít tương tác xã hội.
Câu hỏi thường gặp về trẻ hay lắc đầu?
Hành vi lắc đầu ở trẻ nhỏ tuy phổ biến nhưng vẫn để lại vô vàn thắc mắc khiến bố mẹ “đứng ngồi không yên”. Dưới đây là giải đáp ngắn gọn và chuẩn xác nhất cho 5 băn khoăn thường gặp để bố mẹ yên tâm chăm sóc bé.
Bé lắc đầu liên tục có ảnh hưởng đến não không?
Không. Bố mẹ hoàn toàn yên tâm vì lực lắc đầu tự thân của bé không đủ mạnh để gây tổn thương não bộ (khác hoàn toàn với “Hội chứng rung lắc” do người lớn bế xốc và rung mạnh gây ra).
Khi nào trẻ sẽ hết lắc đầu?
Hầu hết trẻ sẽ tự bỏ thói quen này khi được 18-24 tháng tuổi. Đây là lúc kỹ năng ngôn ngữ và vận động tinh của bé đã phát triển hoàn thiện, bé có nhiều cách khác để giao tiếp và giải tỏa cảm xúc hơn.
Bé vừa lắc đầu vừa lấy tay đập đầu có sao không?
Nếu chỉ thỉnh thoảng xảy ra lúc bé đang cáu kỉnh hay “ăn vạ” thì không sao. Tuy nhiên, nếu hành động này diễn ra thường xuyên mỗi ngày và không có lý do cụ thể, đây có thể là dấu hiệu của rối loạn cảm giác hoặc tâm lý, bố mẹ cần đưa bé đi khám.
Có nên giữ chặt đầu lại khi bé đang lắc không?
Tuyệt đối không. Việc giữ chặt hay cưỡng ép sẽ chỉ làm bé hoảng sợ, căng thẳng và có xu hướng lắc mạnh hơn để chống đối. Cách tốt nhất là lờ đi hoặc khéo léo đánh lạc hướng bé bằng một món đồ chơi thú vị.
Trẻ hay lắc đầu khi đang ăn là ý gì?
Đây là ngôn ngữ cơ thể của bé, báo hiệu rằng: “Con no rồi”, “Con không muốn ăn nữa” hoặc “Con không thích món này”. Mẹ nên tôn trọng tín hiệu này và ngừng ép bé ăn để tránh gây biếng ăn tâm lý sau này.
Bài viết trên Sakura Schools đã tổng hợp về trẻ hay lắc đầu, trong 80% trường hợp, là một phần tất yếu của quá trình phát triển và khám phá cơ thể. Đó có thể là cách con tự ru mình ngủ, giảm đau răng hay đơn giản là một trò chơi thú vị. Bố mẹ hãy quan sát con bằng tình yêu thương và sự bình tĩnh, chỉ can thiệp y tế khi có những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.
- Giáo viên Montessori Quốc tế được chứng nhận bởi Hiệp hội Phát triển Montessori Quốc tế (IAPM).
- Tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội
- 13 năm kinh nghiệm làm việc với trẻ nhỏ
Vừa tốt nghiệp đại học, cô Lã Thị Phương Thảo đã bén duyên với Sakura Schools và gắn bó đến nay đã được 13 năm. Trong một thập kỷ làm việc với các bạn nhỏ tại Sakura Schools, cô Phương Thảo luôn theo đuổi phương châm giáo dục cá nhân hóa dựa vào thiên hướng phát triển, cá tính riêng của mỗi cá nhân trẻ cũng như phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ để đạt được hiệu quả cao nhất.
